Omnia vanitas

De begrafenisstoet reed de toeristische route. Als auto nummer zoveel in de stoet kun je nog zo goed zijn voorbereid en je GPS instellen, maar je hebt maar mee te gaan met de stroom, met als enige zekerheid waar het gaat eindigen. Inderdaad, net als in het leven zelf. We kronkelden onder de snelweg door, langs een vuilstortplaats, en langs oude mensen die stemmige kleren droegen en vast ook naar een uitvaart gingen. Ook reden we door een smal straatje met eengezinswoningkjes waar onze blikken langzaam door de woonkamers gleden, door de tuintjes en de kalme levens. “Het moet gek zijn voor die mensen” zei mijn moeder “dat er elke dag een paar keer zo’n rouwstoet voorbij komt”. Wat voor ons een Grote Gebeurtenis was, maakte voor hen deel uit van een permanent performance kunstwerk in de openbare ruimte; een memento mori dat er aan herinnert dat het leven eindig is.

 

Vanitas vanitatum, omnia vanitas (ijdelheid der ijdelheden, alles is ijdelheid) is een protestants-christelijke boodschap: alles vergaat, bedenk goed dat het enige wat blijft God is, en het hiernamaals. In de 17de eeuw hingen mensen een vanitasschilderij op in huis. Een stilleven (soms gecombineerd met (zelf)portret) met als symbolen: schedel, net uitgeblazen kaars (sliertje rook), zeepbellen, bladmuziek of muziekinstrumenten, bloemen en zandlopers.

Een meer Darwinistisch, of misschien ook cultureel evolutionair te interpreteren werk is deze van Peter Paul Rubens uit 1616. De kaars brandt uiteindelijk op maar voor die tijd kun je er nog anderen mee aansteken.

rubens candle

 

Zandlopers zijn nu wel een beetje uit de tijd, en muziek als symbool voor vergankelijkheid heeft iets van zijn waarachtigheid verloren met de uitvinding van de grammofoon, CD en mp3. Voor wie een meer hedendaags  memento mori zoekt is Damien Hirst de uitgelezen kunstenaar. Begrijpelijk werk als “For the love of God” uit 2007: een schedel die met diamanten is beplakt. Of het werk “A thousand years” uit 1990 waar in een grote vitrine larven vliegen worden, die dan naar de andere kant vliegen om zich voort te planten in een dode koeienkop, en zich dood vliegen tegen een onder stroom gezet roostertje. Leven en dood op 2 bij 2 bij 4 meter. Anders aan dit werk is dat het zelf ook vergankelijk is, terwijl een schilderij dat ons aan de dood moet herinneren tegelijkertijd zegt: wie schildert blijft.

 

Waarom zouden niet gelovige mensen tegenwoordig nog herinnerd willen worden aan de dood? Bij zware gebeurtenissen zoals wanneer de trein vlak voor je neus wegrijdt kan het uitroepen van “vanitas vanitatum, omnia vanitas!” de situatie relativeren. Maar mooie momenten lenen zich er ook voor, omdat “carpe diem” zo hedonistisch go-getterig klinkt, terwijl “omnia vanitas” een mooie melancholische zwaarte geeft aan zonsondergangen, goud halen op de olympische spelen, en chocoladetaart.

 

Wie geen geld heeft voor een diamanten schedel, en geen ruimte voor een leven-en-dood-vitrine: realiseer je dat begrafenisstoeten niet de enige performances in de memento mori traditie zijn. Neem nou het uitblazen van kaarsjes op een verjaardagstaart. Of een bos bloemen geven aan de jarige, waarmee je zegt “gefeliciteerd met je leven, maar vergeet niet: je verwelkt toch wel, net als deze bloemen.” Of, iets meer werk: neem een kat en train die om elke dag een klein dier voor je dood te maken en naast je bed te leggen. Dan ben je gelijk bij het opstaan doordrongen van de eindigheid der dingen.

Het schilderij van Rubens  bevindt zich in de collectie van het Mauritshuis.

Het vanitasstilleven is een gravure van Pieter Schenk (1670-1713) hier te zien op de site van het Rijksmuseum.

Definitie memento mori en vanitas:

Memento mori (“onthoudt (dat je zult) sterven”) is onderdeel van niet alleen de Christelijke maar ook de Islamitische en Boeddhistische, en deel van (klassieke) filosofie.

Memento mori is een belangrijk thema in de kunst; van middeleeuwse muziek tot kunst rond het Mexicaanse Día de Muertos festival, tot de schedel van Damien Hirst.

Vanitas is een Christelijk thema en heeft betrekking op een genre in de schilderkunst dat populair werd in de 17de eew in Nederland en Vlaanderen, en waarop symbolen voor vergankelijkheid zoals schedels zijn te zien.

facebooktwitterlinkedin

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *