Heilig toneelspel

De eerste chocolade paaseitjes liggen alweer in de winkel, in competitie met hartvormige Valentijnsdozen. Binnenkort zijn de feestdagen alleen nog van elkaar te onderscheiden door de vorm waarin de chocolade is gegoten.

Vorig jaar ging ik ter bestrijding van deze versuikering van onze cultuur op Goede Vrijdag naar een kunstvesper in de Nassaukerk. (Goede Vrijdag is de vrijdag voor Pasen waarop wordt herdacht dat Jezus gekruisigd werd.) In de Nassaukerk wordt de kerkdienst eens in de paar maanden gecombineerd met beeldende kunst, muziek en literatuur: de kunstvesper.

De beeldende kunst was van Godelieve Smulders, het thema was Opstaan en Loslaten. In de dienst zou het lijden en de dood van Christus verbonden worden met lijden en dood in ons eigen leven.

De voorgangers maakten er performance art van de bovenste plank van. De ene hoogzwanger, de ander in lange witte jurk, elkaar om de twee zinnen afwisselend met piepende microfoon en plechtig krakende stappen op de houten vloer. Poëtische teksten over zulke diverse onderwerpen (iets met bootvluchtelingen kwam in elk geval voorbij) dat mijn brein zich prettig verward voelde, en vrij om zelf verder te associëren. Er was een pianist en tussendoor ook nog gedichten gelezen door weer andere mensen, en wij zongen uit een liedboek.

Toen de dienst ruimschoots was begonnen kwam er nog iemand binnen. Onvermijdelijk kraakte de vloer bij iedere stap, maar er was een extra verstorende kwaliteit aan de binnenkomst van deze laatkomer. Wanneer iemand geen moeite doet geruisloos te lopen omdat hij vindt dat de wereld wel eens om hem mag draaien is dat gelijk te voelen.

Er keken mensen om. De laatkomer was aan zijn uiterlijk te zien een zwerver. Hij was achteraan bij de deur gaan zitten. Iemand ging (krakend) naar hem toe, vermoedelijk om in de gaten te houden of hij geen bijbels zou stelen. Dit stelde de rest van de congregatie enigszins gerust; we probeerden ons verder op de dienst te concentreren. De zwerver was echter erg betrokken bij de voorstelling en gaf regelmatig commentaar. Bij een gedicht van Pieter Buijsman getiteld “Loslaten” “Ik ben bang voor dat / wat komen gaat/als ik in het diepe moet springen.” riep hij “Man, je ken niet zwemmen!” En als God werd genoemd riep hij telkens “Godverdomme!”

Wij, het grotendeels Protestantse, kunstminnende publiek, vonden het niet leuk dat onze bijeenkomst werd verstoord. Wij wilden graag even intellectueel en spiritueel bezig zijn en loskomen uit het dagelijkse, oppervlakkige gehaast. Zat daar die zwerver achter onze rug, en liep ie weer naar een andere plek, wat zou hij nou weer roepen. Stoorzender tussen ons en het hogere.

Als dit een theatervoorstelling was zouden we “sssshhhht!” doen en tenslotte de zwerver laten verwijderen door de zaalbewaker. Maar dit was een kerk. Van kerken is het de bedoeling dat ze open deuren hebben, een toevluchtsoord voor de zwakkeren in de samenleving. Ze moeten dingen voor hen organiseren (soep uitdelen enzo). Jammer genoeg is het best moeilijk om én verlicht te raken, én je medemens lief te hebben.

Het bijwonen van deze kunstvesper was ergens een genot, het was een genot tijd te nemen voor spiritualiteit en contemplatie. Dit genot werd verstoord door de zwerver.

In Buffalo, N.Y. was de week tevoren een sculptuur in de openbare ruimte onthuld: “Homeless Jesus” van Tim Schmalz. Een bronzen bankje met een bronzen slapende figuur in een deken gewikkeld. Dat het Jezus moet voorstellen, is te zien aan de gaten in zijn voeten. “This sleeping homeless person will be there to remind the people of Buffalo what we should be reminded of more and more. And that is when we see the broken, when we see the marginalized, we are seeing something sacred and spiritual,” zegt de kunstenaar over zijn werk. Zijn beschadigde, gemarginaliseerde mensen heilig?

Ik ging er altijd, zonder erover te hebben nagedacht, vanuit dat dat zo is (iets met de heldenstatus van de underdog in Disneyfilms misschien). Tot ik de graphic novel “Maus” las. In het verhaal gaat de verteller langs bij zijn oude vader om diens verhaal op te tekenen over hoe hij de Tweede Wereldoorlog overleefde, als Jood in Nazi Duitsland. De Joden worden in dit boek als muizen voorgesteld en de Duitsers als katten. Deze keuze vond ik twijfelachtig: wil de schrijver/tekenaar (Art Spiegelman) zeggen dat de mensheid uit totaal verschillende soorten bestaat die van nature elkaar nou eenmaal willen uitroeien? Daarnaast raakte ik zeer verontwaardigd over het karakter van de oude vader. De vader is ronduit racistisch. Hoe kan dat? Heeft hij dan niets geleerd van het concentratiekamp? Nee. Het antwoord is nee. Iemand die lijdt wordt daar niet altijd een beter mens van. Iemand die wordt gediscrimineerd kan dat net zo goed een ander aandoen. Het gemarginaliseerde, gebrokene, is niet per definitie heilig.

Maar dat iemand in de goot ligt betekent ook niet automatisch dat het een zondaar is. De gedachte dat iedereen aan wie we ons ergeren, iedereen die niet geruisloos meedraait in de maatschappij, iedereen die al weken niet gedouched heeft Jezus kán zijn, maakt ons misschien respectvoller tegenover diegene.

Jezus werd gekruisigd omdat Hij de bestaande orde verstoorde. Misschien dat Hij ook wel toespraken onderbrak en soms overdreven hard zuchtte en niet elke dag douchte.

Als een kunstwerk als “Homeless Jesus” op die manier werkt is dat prima. Als een kunstwerk ons daarbij genot oplevert door ons intellect te stimuleren en een knap samenspel van organisatie en toeval te zijn is het een once-in-a-lifetime ervaring.

Aan het einde legden we tulpen en waxinelichtjes bij een enorm liggend houten kruis. Ik kon mij niet voorstellen dat één mens, en al helemaal geen magere Jezus, een kruis als dit had kunnen dragen.

Buiten sloeg de zwerver een stoel kapot die hij uit de kerk had gesleept, stom genoeg voor de neus van een politiebusje dat net stapvoets voorbijreed. Hij werd meegenomen. De stoel leek mij een kleine opoffering voor zijn grote bijdrage aan deze middag.

 

Een filmpje over de controverse rond het sculptuur van Jezus in Buffalo:

http://www.wkbw.com/news/jesus-the-homeless-statue-installed-in-buffalo 

Link naar de site van de Nassaukerk:

http://www.kerkkoepelwest.nl/default.aspx?lIntEntityId=82448

Afbeelding : detail van “Christus aan het kruis”, gravure van Paulus Pontius naar schilderij van Peter Paul Rubens, 1631.

 

facebooktwitterlinkedin

Post navigation

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *